İş Makinelerinde İş Kazası Nasıl Önlenir? Operatör İçin Saha Kuralları
Devrilme, çarpma, kazıda göçük ve kaldırma kazalarına karşı Yapı İşleri İSG Yönetmeliği ve İş Ekipmanları Yönetmeliğinde yer alan kurallar, operatörün günlük kontrol listesiyle birlikte.
ugur · 29 Ekim 2026 · 5 dk okumaİş makinelerinde iş kazası çoğu zaman birkaç saniyede olur: geri manevra yapan bir yükleyicinin arkasında kalan bir işçi, kazı kenarında kayan bir ekskavatör ya da rüzgarda salınan bir yük. Bu kazaların büyük kısmı, mevzuatta zaten yazılı olan kurallara uyulduğunda önlenebilir. Bu yazıda Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ile İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğindeki kuralları, operatörün sahada uygulayabileceği adımlara çeviriyoruz.
İş makinelerinde iş kazası nereden kaynaklanır?
Şantiyede iş makinelerine bağlı kazalar genellikle şu başlıklarda toplanır:
Makinenin devrilmesi veya kazı çukuruna, suya kayması,
Makinenin hareket alanındaki çalışanlara çarpması veya ezmesi,
Kazı yüzeyinin göçmesi,
Kaldırılan yükün düşmesi, salınması veya çarpması,
Arızalı ya da kontrolü yapılmamış ekipmanla çalışma.
Mevzuattaki hükümler de neredeyse bire bir bu risklere karşılık gelir.
Çalışmaya başlamadan önce: makine ve zemin
Günlük kontrol
İş Ekipmanları Yönetmeliğinin EK-III bölümüne göre iş ekipmanları her çalışmaya başlamadan önce operatörü tarafından kontrol edilir. Makine çatlak, gevşemiş bağlantı, deformasyon, aşınma ve korozyon yönünden gözle incelenir ve fonksiyonları denenir. Pratikte şu listeyi kullanabilirsiniz:
Fren, direksiyon ve kumandaların tepkisi,
Geri vites sesli ikazı ve ışıklı uyarılar,
Hidrolik hortum ve bağlantılarda sızıntı,
Ataşman pimleri ve emniyet mandalları,
Aynalar, kamera ve camların temizliği,
Emniyet kemeri ve kabin koruma yapısının sağlamlığı.
Bir sorun gördüğünüzde makineyi çalıştırmayın ve amirinize bildirin.
Zemin ve konum
Yapı İşleri Yönetmeliğine göre her türlü iş ekipmanının kurulu olduğu ya da hareket ettiği zeminin sağlamlığı kontrol edilir. Zeminden emin olunmadan, gerektiğinde dengeleme ve sabitleme yapılmadan çalışmaya başlanmaz. Hendek kenarlarında ve dik eğimli yerlerde zemin ve makine kaymasına karşı önlem alınır. Kazı ve malzeme taşıma makinelerinin kazı çukuruna veya suya düşmemesi için de koruyucu önlemler alınması gerekir.
Manevra ve çevredeki insanlar
Çarpma ve ezilme kazalarına karşı yönetmeliklerde birkaç açık kural var:
Hareket alanı belirlenir: Kazı ve malzeme taşıma makinelerinin manevra ve park yerleri ile hareket alanları önceden belirlenir.
Gözetici ve uyarılar: Bu makinelerin bütün manevraları bir gözetici tarafından yönetilir ve geri manevralarda sesli ve ışıklı uyarıların çalışır durumda olması sağlanır.
Kör noktada işaretçi: Operatörün görüş alanı kısıtlıysa ona rehberlik edecek eğitimli bir işaretçi görevlendirilir.
Kazıda hareket alanına giriş yok: Makinelerle yapılan kazı işlerinde makinelerin hareket alanına çalışanların girmesine izin verilmez.
Tehlike bölgesi kontrolü: İş Ekipmanları Yönetmeliğine göre operatör, ana kumanda yerinden tehlike bölgesinde kimsenin bulunmadığından emin olmalıdır; bu mümkün değilse makine çalışmaya başlamadan önce devreye giren sesli ve ışıklı ikaz sistemi bulunur.
İşaretçiyle önceden el işaretlerinde anlaşın, işaret kesildiğinde durun. Telsiz kullanılıyorsa kanalı ve çağrı şeklini vardiya başında netleştirin.
Kabin ve devrilme koruması
Yapı İşleri Yönetmeliği, kazı ve malzeme taşıma makinelerinde sürücü bölümünün, makine devrildiğinde sürücünün ezilmemesini ve düşen cisimlerden korunmasını sağlayacak şekilde yapılmasını ister. Aynı yönetmeliğe göre araç, taşıt ve iş makinelerinin operatör kabininde yalnızca operatör bulunur; kamyon ve benzeri araçların sürücü mahallinde yardımcı sürücüye izin verilebilir. Kabine yolcu almak, hem koruma yapısının amacını boşa çıkarır hem de görüşü kapatır.
Kazı işlerinde göçük riski
Yapı İşleri Yönetmeliğindeki kazı hükümleri operatörü doğrudan ilgilendirir:
Kazı yüzeylerinin eğimi ve yüksekliği zemine göre belirlenir, gerekirse destek ve setler kullanılır.
Açıkta yapılan 150 santimetreden derin kazılarda ve her derinlikteki temel ve kanal kazılarında, yan yüzeylerin alttan oyularak yukarıdan çökertilmesi yöntemiyle çalışılmaz.
Çıkarılan hafriyat ile kazı kenarı arasında yeterli mesafe bırakılır; hareketli araçlarla kazı kenarı arasında güvenlik mesafesi korunur.
Kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmaz.
Ekskavatörle kanal açarken hafriyatı kenara yığmak pratik görünür, ama hem kenar yükü artırır hem de içerideki çalışanı tehlikeye atar. Döküm yerini kazı planına göre önceden belirleyin.
Kaldırma işlerinde güvenlik
Vinç, yükleyici veya ekskavatörle yük kaldırırken İş Ekipmanları Yönetmeliğinin EK-II bölümündeki kurallar geçerlidir:
Kaldırılabilecek maksimum yük makine üzerinde açıkça işaretlenir; farklı kullanım şekilleri için de ayrı levha bulunur.
Kaldırma işleri planlanır ve gözetim altında yürütülür.
Seyyar ekipmanla kaldırmada makinenin eğilmemesi, devrilmemesi ve kaymaması için önlem alınır.
Hava koşulları güvenli çalışmayı engelleyecek şekilde bozulursa açık havadaki kaldırma işi durdurulur.
Askıdaki yük, güvenli şekilde askıda kalması sağlanmadan ve tehlikeli bölgeye giriş engellenmeden gözetimsiz bırakılmaz.
Eğitim ve yetki
Yapı İşleri Yönetmeliğine göre makine ve ekipmanlar yalnızca tasarlandıkları işler için ve uygun eğitim almış kişilerce kullanılır. İş Ekipmanları Yönetmeliğinin 11. maddesi de işverenin, ekipmanı kullanacak çalışana kullanmadan önce riskler ve korunma yolları hakkında eğitim vermesini şart koşar. Belgeniz olmayan bir makineye "sadece iki dakika" diye binmeyin; kaza anında hem güvenliğiniz hem de hukuki durumunuz riske girer.
Kaza veya ramak kala olayından sonra
Bir kaza ya da ramak kala olayı yaşandığında makineyi güvenli konuma alıp durdurun, bölgeyi boşaltın ve amirinize bildirin. İş Ekipmanları Yönetmeliğine göre kazalardan sonra, güvenliği bozulmuş olabilecek ekipmanın yetkili kişilerce yeniden kontrol edilmesi gerekir; bu kontrol yapılmadan makineyi tekrar çalıştırmayın.
Sık sorulan sorular
Geri manevrada işaretçi zorunlu mu?
Yapı İşleri Yönetmeliğine göre kazı ve malzeme taşıma makinelerinin manevraları bir gözetici tarafından yönetilir ve geri manevrada sesli ve ışıklı uyarılar çalışır olmalıdır. Görüşün kısıtlı olduğu her durumda eğitimli bir işaretçi görevlendirilir.
Kabinde yanımda bir çırak bulunabilir mi?
Yönetmeliğe göre iş makinelerinin operatör kabininde yalnızca operatör bulunur. Eğitim gerekiyorsa bunun güvenli yöntemini işvereninizle ve iş güvenliği uzmanıyla planlayın.
Yağmurda kazıya devam edebilir miyim?
Yapı İşleri Yönetmeliğine göre kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmaz.
Makinede arıza fark ettim ama iş acil, ne yapmalıyım?
Makineyi çalıştırmayın ve arızayı amirinize bildirin. Ekipmanın güvenli durumda olmasını sağlamak işverenin yükümlülüğüdür; arızalı makineyle çalışmak kazanın en kısa yoludur.
Sonuç
İş makinelerinde iş kazası önlemenin sırrı karmaşık değildir: her vardiya başında kontrol, sağlam zemin, belirlenmiş manevra alanı, kör noktada işaretçi, kabinde tek kişi ve kazı kenarına saygı. Bu kurallar zaten mevzuatta yazılıdır. Operatör olarak bunları alışkanlığa çevirmek, kendinizi ve çevrenizdekileri korumanın en etkili yoludur.